Οι καρχαρίες περιπλανιούνται στους ωκεανούς εδώ και εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, κι όμως συνεχίζουμε να ανακαλύπτουμε νέα πράγματα γι' αυτούς κάθε λίγα χρόνια. Αυτά τα σπουδαία θαλάσσια αρπακτικά δεν είναι απλώς τα αστέρια των ταινιών τρόμου: είναι το κλειδί για την ισορροπία των θαλασσών και των ωκεανών, και η βιολογία τους είναι τόσο μοναδική που καταρρίπτει πολλές από τις προκαταλήψεις μας.
Αντί να είναι απλές «μηχανές θανάτωσης», οι καρχαρίες διαθέτουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο εγκέφαλο, οξύτατες αισθήσεις και εξελιγμένες αναπαραγωγικές στρατηγικές . Σε όλο αυτό το άρθρο, θα εξετάσουμε ήρεμα αλλά σχολαστικά την ανατομία, την εξέλιξη, τις αισθήσεις, τη συμπεριφορά, τη διατροφή, την αναπαραγωγή, τη σχέση τους με τους ανθρώπους και την κατάσταση διατήρησής τους, ενσωματώνοντας ό,τι είναι γνωστό για τους θαλάσσιους καρχαρίες γενικά και πολλά από τα πιο εμβληματικά είδη τους.
Τι ακριβώς είναι ένας καρχαρίας; Ταξινόμηση και εξέλιξη
Όταν μιλάμε για καρχαρίες, αναφερόμαστε στους Σελάχιους , μια ομάδα χονδριχθύων . Ανήκουν στην υποκατηγορία Ελασμοβράγχιοι, η οποία περιλαμβάνει επίσης τις σαλάχια και τις μάντα. Όλες, μαζί με τις χίμαιρες, αποτελούν τη μεγάλη ομάδα των Χονδριχθύων.
Οι καρχαρίες χαρακτηρίζονται από τον χονδροειδή σκελετό τους, πέντε έως επτά σχισμές στα βράγχια σε κάθε πλευρά του κεφαλιού , πλακοειδή λέπια (δερματικά οδοντωτά) και ελεύθερα θωρακικά πτερύγια, που σημαίνει ότι δεν είναι ενωμένα με το κεφάλι. Σήμερα, αναγνωρίζονται περισσότερα από 500 είδη καρχαριών, ομαδοποιημένα σε διάφορες τάξεις που κυμαίνονται από μικρές παράκτιες μορφές έως γιγάντιους πελαγικούς καρχαρίες.
Η εξελικτική ιστορία της ομάδας είναι πολύ μακρά. Οι πρώτες μορφές de peces χονδροειδής καρχαρίαςΤα λεγόμενα ακανθόδια εμφανίστηκαν στην Πρώιμη Σιλούρια περίοδο, πριν από περισσότερα από 430 εκατομμύρια χρόνια. Αργότερα, κατά τη Δεβόνια περίοδο, εμφανίστηκαν τα πρώτα ελασμοβράγχια με την ευρεία έννοια και από τότε η ακτινοβολία ήταν συνεχής.
Ορισμένα εμβληματικά απολιθώματα, όπως το Otodus megalodon , δείχνουν τον βαθμό στον οποίο αυτά τα ζώα ήταν σε θέση να κυριαρχήσουν στις θάλασσες: εκτιμάται ότι αυτό το μεγαλόδοντα έφτανε περίπου τα 16 μέτρα σε μήκος. Οι σύγχρονοι καρχαρίες, όπως τους αναγνωρίζουμε σήμερα, έχουν καταγραφεί από την Πρώιμη Ιουρασική Περίοδο, περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια πριν, μετά από μια περίοδο βαθιάς διαφοροποίησης.
Πρόσφατες γενετικές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει ότι οι καρχαρίες και οι σαλάχια σχηματίζουν μια μονοφυλετική ομάδα (τους Νεοσελακίους) και ότι εντός των Σελαχίων υπάρχουν δύο μεγάλες υπερτάξεις: οι Γαλεόμορφοι (που περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, λευκούς, τίγρεις ή φαλαινοκαρχαρίες) και οι Σκουαλόμορφοι (όπως αγγελοκαρχαρίες, αγκαθωτά σκυλόψαρα ή καρχαρίες βαθέων υδάτων).
Ποικιλομορφία ειδών και τύπων οικοτόπων
Αν και έχουμε την τάση να φανταζόμαστε μόνο ένα είδος καρχαρία, στην πραγματικότητα υπάρχει μια τεράστια ποικιλία σχημάτων, μεγεθών και τρόπων ζωής . Υπάρχουν μικροσκοπικά είδη, όπως ο νάνος φαναρόκαρχαρίας ( Etmopterus perryi ), που έχει μήκος περίπου 17 εκατοστά, και αληθινοί γίγαντες όπως ο φαλαινοκαρχαρίας ( Rhincodon typus ), το μεγαλύτερο ψάρι στον πλανήτη, που μπορεί να ξεπεράσει τα 12 μέτρα σε μήκος.
Οι περισσότεροι καρχαρίες είναι θαλάσσιοι και κατοικούν σχεδόν σε όλες τις θάλασσες, από ρηχά παράκτια νερά έως βάθη σχεδόν 2000 μέτρων . Κάτω από τα 3000 μέτρα, η παρουσία τους είναι πολύ σπάνια, αν και ορισμένα δείγματα του μεγάλου πίθηκου έχουν καταγραφεί σε βάθη μεγαλύτερα των 3500 μέτρων. Βρίσκονται συχνότερα σε εύκρατα και τροπικά νερά, αλλά υπάρχουν και είδη προσαρμοσμένα σε κρύα νερά.
Αν και συνδέονται κυρίως με το αλμυρό νερό, υπάρχουν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις. Ο ταυροκαρχαρίας ( Carcharhinus leucas ) και ορισμένοι ποταμοκαρχαρίες του γένους Glyphis μπορούν να ταξιδεύουν ανάντη του ρεύματος και να διατηρούν πληθυσμούς σε γλυκό νερό, χάρη σε ειδικές φυσιολογικές προσαρμογές που θα συζητήσουμε αργότερα.
Με βάση το βιότοπό τους, μπορούμε να διακρίνουμε μεγάλες οικολογικές ομάδες. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν οι πελαγικοί καρχαρίες , οι οποίοι κινούνται στον ανοιχτό ωκεανό και διανύουν τεράστιες αποστάσεις: αυτή η ομάδα περιλαμβάνει τον μπλε καρχαρία, τον μεγάλο λευκό καρχαρία, τον καρχαρία μακό και τον ωκεάνιο λευκόκαρχαρία. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν οι καρχαρίες των υφάλων , που συνδέονται με ρηχά κοράλλια ή βραχώδεις βυθούς, όπως ο λευκόκαρχαρίας των υφάλων, ο γκρίζος καρχαρίας των υφάλων και ο καρχαρίας τίγρης.
Υπάρχει επίσης μια μεγάλη ποικιλία βενθικών μορφών, οι οποίες περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στον βυθό. Οι αγγελόψαροι, οι καρχαρίες χαλιών και οι καρχαρίες-γουρλέδες είναι παραδείγματα ειδικών που ζουν στον βυθό, συχνά καλά καμουφλαρισμένοι και εφαρμόζοντας στρατηγικές ενέδρας.
Βασική ανατομία: σκελετός, δέρμα και πτερύγια
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά των καρχαριών είναι ότι ο σκελετός τους είναι χόνδρινος και όχι οστέινος. Ο χόνδρος είναι ισχυρός αλλά πολύ ελαφρύτερος από τα οστά, γεγονός που μειώνει το σωματικό βάρος και το ενεργειακό κόστος της κίνησης. Αυτή η δομή, που συμπληρώνεται από άφθονο συνδετικό ιστό, τους δίνει μεγάλη ευελιξία.
Οι σιαγόνες αξίζουν ιδιαίτερης μνείας. Σε αντίθεση με πολλά σπονδυλωτά, οι σιαγόνες των καρχαριών δεν είναι ενωμένες με το κρανίο . Για να αντέξει την τεράστια προσπάθεια που απαιτείται για να πιάσει και να διαμελίσει το θήραμα, η επιφάνεια της σιαγόνας έχει ένα στρώμα από μικρές, εξαγωνικές, ασβεστοποιημένες πλάκες που ονομάζονται ψηφίδες. Σε μεγάλα είδη όπως ο μεγάλος λευκός καρχαρίας ή ο καρχαρίας τίγρης, μπορεί να υπάρχουν αρκετά στρώματα ψηφίδων που ενισχύουν περαιτέρω τη δομή.
Το δέρμα καλύπτεται από πλακοειδείς φολίδες ή δερματικά οδοντωτά. Κάθε οδοντωτό έχει σχήμα μικροσκοπικού δοντιού προσανατολισμένου προς την ουρά, καθιστώντας το σώμα λείο στην αφή από το κεφάλι μέχρι την ουρά και τραχύ στην αντίθετη κατεύθυνση . Αυτά τα οδοντωτά μειώνουν την τριβή με το νερό, βελτιώνουν την υδροδυναμική και προστατεύουν από παράσιτα και τραυματισμούς. Σε πολλά είδη, τα οδοντωτά έχουν χρωστικές και μοτίβα που συμβάλλουν στο καμουφλάζ, όπως οι ρίγες του καρχαρία τίγρης ή οι κηλίδες του καρχαρία ζέβρα.
Όσον αφορά την ουρά, οι περισσότεροι καρχαρίες διαθέτουν ένα ετερόκερκο ουραίο πτερύγιο , όπου ο άνω λοβός είναι πιο ανεπτυγμένος και η σπονδυλική στήλη εκτείνεται σε αυτόν. Αυτή η διαμόρφωση δημιουργεί ώθηση και, ταυτόχρονα, κάποια κατακόρυφη άνωση που αντισταθμίζει την αρνητική τους άνωση. Σε γρήγορα κινούμενα αρπακτικά όπως η λάμρα ή το μακό, ο κάτω λοβός είναι επίσης πολύ ισχυρός για να διατηρεί υψηλές ταχύτητες καταδίωξης.
Άλλα είδη έχουν φτάσει στα άκρα την εξειδίκευση στην ουρά, όπως τα πελαγικός αλωνιστικός καρχαρίας (Αλωπίας πελάγικος)του οποίου το άνω πτερύγιο της ουράς μπορεί να έχει μήκος όσο το υπόλοιπο σώμα και χρησιμοποιείται σαν μαστίγιο για να αναισθητοποιήσει τα σχολεία de peces.
Δόντια, οδοντοφυΐα και πεπτικό σύστημα
Η οδοντοφυΐα του καρχαρία είναι ένα κλασικό χαρακτηριστικό της θαλάσσιας βιολογίας. Τα δόντια δεν είναι αγκυρωμένα στο οστό, αλλά ενσωματωμένα στα ούλα , διατεταγμένα σε αρκετές σειρές που λειτουργούν σαν μεταφορικός ιμάντας. Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, ένας καρχαρίας μπορεί να χάσει και να αντικαταστήσει δεκάδες χιλιάδες δόντια.
Το σχήμα των δοντιών ενός καρχαρία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διατροφή του. Οι καρχαρίες που τρέφονται με καρκινοειδή και μαλάκια έχουν επίπεδα, σαν γομφίους δόντια για ισχυρή σύνθλιψη. Όσοι επικεντρώνονται σε μικρά ψάρια τείνουν να έχουν λεπτά, μυτερά δόντια, ιδανικά για να πιάνουν ολισθηρά θηράματα. Σε μεγάλους θηρευτές θαλάσσιων θηλαστικών, όπως ο μεγάλος λευκός καρχαρίας, τα άνω δόντια είναι τριγωνικά και οδοντωτά, ιδανικά για να κόβουν μεγάλα κομμάτια κρέατος, ενώ τα κάτω δόντια χρησιμοποιούνται για πιάσιμο.
Σε είδη που τρέφονται με φιλτρά, όπως ο φαλαινοκαρχαρίας ή ο καρχαρίας προσκυνητής, τα δόντια είναι μικροσκοπικά και σχεδόν συμβολικά . τον κύριο ρόλο παίζουν οι οδοντωτοί κρίκοι των βραγχίων, μακριές, λεπτές δομές που λειτουργούν ως κόσκινο για να συγκρατούν το πλαγκτόν και τα μικρά ψάρια ενώ το νερό διέρχεται από τα βράγχια.
Το πεπτικό σύστημα παρουσιάζει περίεργες προσαρμογές. Το στομάχι σε σχήμα J μπορεί να διασταλεί για να αποθηκεύσει μεγάλες ποσότητες τροφής. Εάν ο καρχαρίας έχει καταπιεί κάτι ακατάλληλο (μεγάλα κόκαλα, ξένα αντικείμενα), είναι σε θέση να αναποδογυρίσει μερικώς το στομάχι του, γυρίζοντάς το κυριολεκτικά από την ανάποδη και αποβάλλοντας το περιεχόμενο από το στόμα του.
Το έντερο είναι σχετικά κοντό, αλλά στο εσωτερικό του περιέχει μια σπειροειδή βαλβίδα , ένα είδος «σπειροειδούς ολίσθησης» που αυξάνει σημαντικά την επιφάνεια απορρόφησης χωρίς την ανάγκη ενός εξαιρετικά μακρύ σωλήνα. Χάρη σε αυτή τη δομή, η τροφή κινείται αργά και τα θρεπτικά συστατικά απορροφώνται όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικά πριν τα απόβλητα φτάσουν στην κλοάκα.
Αναπνοή, κυκλοφορία και άνωση
Όπως όλα τα ψάρια, οι καρχαρίες λαμβάνουν οξυγόνο διαλυμένο στο νερό μέσω των βράγχίων τους, αλλά το σύστημά τους έχει ορισμένα μοναδικά χαρακτηριστικά. Σε αντίθεση με τα οστεώδη ψάρια, οι σχισμές των βραγχίων δεν καλύπτονται από ένα κάλυμμα . Αντίθετα, εμφανίζονται ως ανοιχτές αυλακώσεις πίσω από το κεφάλι. Πολλά είδη έχουν επίσης μια οπή φυσήματος, ένα μικρό άνοιγμα που βρίσκεται ακριβώς πίσω από το μάτι, το οποίο είναι πολύ χρήσιμο για το ρούφηγμα νερού όταν ο καρχαρίας ακουμπά στον βυθό.
Όταν κινούνται, το νερό εισέρχεται από το στόμα και ρέει πάνω από τα βράγχια σε μια διαδικασία που ονομάζεται αερισμός του κριαριού. Οι περισσότεροι καρχαρίες είναι επίσης ικανοί να αντλούν ενεργά νερό με τους φαρυγγικούς μύες τους όταν βρίσκονται σε ηρεμία. Ωστόσο, ορισμένα πολύ δραστήρια πελαγικά είδη έχουν χάσει αυτήν την ικανότητα και θεωρούνται «υποχρεωτικοί αεραγωγοί»: αν σταματήσουν να κολυμπούν, η ροή του νερού σταματά και θα μπορούσαν να πνιγούν.
Το κυκλοφορικό σύστημα είναι σχετικά απλό: μια καρδιά δύο θαλάμων αντλεί αποξυγονωμένο αίμα στα βράγχια μέσω της κοιλιακής αορτής, όπου οξυγονώνεται και επιστρέφει μέσω της ραχιαίας αορτής για να κατανεμηθεί σε όλο το σώμα. Από εκεί, επιστρέφει στην καρδιά μέσω των κύριων φλεβών, ολοκληρώνοντας το κύκλωμα.
Όσον αφορά την πλευστότητα, οι καρχαρίες δεν έχουν κύστη κολύμβησης γεμάτη με αέριο, όπως οι περισσότεροι. de peces οστό. Αντ' αυτού, Διαθέτουν ένα τεράστιο συκώτι, πλούσιο σε έλαια χαμηλής πυκνότητας, ειδικά σκουαλένιο. Αυτό το όργανο μπορεί να αντιπροσωπεύει έως και το 30% της σωματικής μάζας και λειτουργεί ως απόθεμα ενέργειας και ως δομή μερικής πλευστότητας. Ακόμα κι έτσι, η πλευστότητά του παραμένει αρνητική και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κίνηση και το σχήμα των πτερυγίων του για να διατηρήσει το επιθυμητό βάθος.
Σε είδη που περνούν χρόνο στον βυθό, όπως ο καρχαρίας-γουρούλης, αυτή η αρνητική άνωση αποτελεί ακόμη και πλεονέκτημα, καθώς τους επιτρέπει να ακουμπούν αβίαστα στο υπόστρωμα. Μερικοί καρχαρίες, αν τους γυρίσουν ανάποδα ή τους χαϊδέψουν το ρύγχος τους, εισέρχονται σε μια κατάσταση τονικής ακινησίας που χρησιμοποιούν οι ερευνητές για να τους χειρίζονται με μεγαλύτερη ασφάλεια.
Φυσιολογία: θερμοκρασία, ωσμορύθμιση και εσωτερική χημεία
Οι περισσότεροι καρχαρίες είναι ψυχρόαιμα ή ποικιλόθερμα ζώα, που σημαίνει ότι η θερμοκρασία του σώματός τους είναι κοντά σε αυτή του περιβάλλοντος νερού . Ωστόσο, ορισμένα είδη που ανήκουν στην οικογένεια Lamnidae, όπως ο μεγάλος λευκός καρχαρίας ή ο mako, είναι σε θέση να διατηρούν ορισμένους ιστούς σε υψηλότερες θερμοκρασίες χάρη σε ένα σύστημα ανταλλαγής θερμότητας αντίστροφης ροής (rete mirabile) και σε ζώνες κόκκινων μυών που βρίσκονται μέσα στο σώμα τους.
Η ρύθμιση των αλάτων και του νερού είναι επίσης μοναδική. Οι ιστοί των καρχαριών περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις ουρίας και τριμεθυλαμίνης Ν-οξειδίου (TMAO) , καθιστώντας τα σωματικά τους υγρά σχεδόν ισότονα με το θαλασσινό νερό. Αυτό τους επιτρέπει να αποφεύγουν την υπερβολική απώλεια νερού μέσω της όσμωσης, αλλά περιπλέκει τη ζωή τους στο γλυκό νερό, όπου θα μπορούσαν να αποκτήσουν υπερβολική ποσότητα νερού και να χάσουν υπερβολικά πολλά άλατα.
Όταν ένας καρχαρίας πεθαίνει, η ουρία διασπάται σε αμμωνία μέσω της βακτηριακής δράσης, γεγονός που εξηγεί την έντονη μυρωδιά αμμωνίας των σφαγίων που βρίσκονται σε αποσύνθεση . Διαθέτουν επίσης έναν εξειδικευμένο ορθικό αδένα που εκκρίνει χλωρίδια, κλειδί για την οριστικοποίηση της ισορροπίας αλάτων.
Η πέψη σε αυτά τα ζώα μπορεί να είναι αργή. Αφού περάσουν από το στομάχι και το σπειροειδές έντερο, τα άπεπτα υπολείμματα τελικά αποβάλλονται μέσω της κλοάκας . Αυτός ο αργός ρυθμός πέψης, σε συνδυασμό με τη στρατηγική κυνηγιού τους, σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να τρώνε κάθε μέρα. Ορισμένα είδη μπορούν να περάσουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να τραφούν μετά από ένα μεγάλο γεύμα.
Οι αισθήσεις των καρχαριών: πολύ πιο έντονες από ό,τι φαντάζεστε
Αυτό που κάνει τους καρχαρίες ξεχωριστούς είναι το εύρος των αισθήσεών τους. Διαθέτουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένες αισθήσεις όσφρησης, όρασης, ακοής, γεύσης και μηχανικής ευαισθησίας, αλλά έχουν και μια επιπλέον ικανότητα: την ηλεκτροαντίληψη . Όλα αυτά τους καθιστούν εξαιρετικά αποτελεσματικούς θηρευτές, ακόμη και σε θολά νερά ή απόλυτο σκοτάδι.
Οσμή και γεύση
Οι καρχαρίες έχουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένους οσφρητικούς βολβούς συνδέονται με ρουθούνια ξεχωριστά από το στόμα. Είναι ικανά να ανιχνεύουν ελάχιστες συγκεντρώσεις ορισμένων ουσιών, όπως ενώσεις που υπάρχουν στο αίμα. de pecesκαι επίσης να εντοπίσουν την κατεύθυνση της οσμής συγκρίνοντας τον χρόνο που φτάνει σε κάθε ρουθούνι.
Το σχετικό μέγεθος του οσφρητικού βολβού ποικίλλει ανάλογα με το περιβάλλον. Σε νερά με χαμηλή ορατότητα, οι καρχαρίες τείνουν να βασίζονται πολύ περισσότερο στην αίσθηση της όσφρησης , ενώ σε καλά φωτισμένους υφάλους ορισμένα είδη μειώνουν την εξάρτησή τους από αυτήν την αίσθηση και βασίζονται περισσότερο στην όραση. Τα είδη των βαθέων υδάτων, όπου το φως μόλις που διεισδύει, έχουν και πάλι μεγάλες οσφρητικές δομές.
Όσον αφορά τη γεύση, οι καρχαρίες έχουν γευστικούς κάλυκες στο στόμα τους (όχι στη γλώσσα τους, αφού δεν έχουν). Οι ουρανίσκοι τους είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στο λίπος , κάτι που είναι λογικό αν σκεφτεί κανείς ότι χρειάζονται τροφές πολύ υψηλής ενέργειας. Συχνά δαγκώνουν κάτι, το γεύονται και αν δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες τους, απλώς το φτύνουν.
Όραση και βιοφωταύγεια
Σε αντίθεση με τη δημοφιλή πεποίθηση, οι καρχαρίες δεν είναι «ημιτυφλά» ζώα. Η δομή των ματιών τους είναι παρόμοια με αυτή άλλων σπονδυλωτών , με φακό, κερατοειδή και αμφιβληστροειδή. Επιπλέον, διαθέτουν ένα tapetum lucidum, ένα ανακλαστικό στρώμα πίσω από τον αμφιβληστροειδή που αντανακλά το φως και βελτιώνει σημαντικά την όραση σε χαμηλό φωτισμό.
Τα περισσότερα από τα είδη που μελετήθηκαν φαίνεται να έχουν ασπρόμαυρη όραση ή πολύ περιορισμένο εύρος χρωμάτων, καθώς πολλοί αμφιβληστροειδείς έχουν μόνο ραβδία ή έναν τύπο κώνου ευαίσθητο στο πράσινο. Αυτό υποδηλώνει ότι η αντίθεση είναι πιο σημαντική από το χρώμα για αυτούς κατά την ανίχνευση θηραμάτων ή εμποδίων.
Μερικοί καρχαρίες διαθέτουν μια νυσταγμένη μεμβράνη, ένα διαφανές ή ημιδιαφανές βλέφαρο που κλείνει για να προστατεύει το μάτι κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης . Άλλα είδη, όπως ο μεγάλος λευκός καρχαρίας, δεν έχουν αυτή τη μεμβράνη και αντ' αυτού γυρίζουν τα μάτια τους προς τα πίσω όταν επιτίθενται για να αποφύγουν τραυματισμούς.
Ένα συναρπαστικό χαρακτηριστικό ορισμένων καρχαριών, όπως ορισμένων γατόκαρχων ή του pufferfish , είναι ο βιοφθορισμός. Υπό το μπλε φως, μέρη του δέρματός τους εκπέμπουν πράσινες αποχρώσεις λόγω φθοριζουσών ενώσεων που προέρχονται από τον μεταβολισμό οξέων όπως το κυνουρενικό οξύ. Αυτή η ικανότητα θεωρείται ότι χρησιμεύει για καμουφλάζ ή επικοινωνία μεταξύ των ατόμων.
Αυτί και πλευρική γραμμή
Αν και δεν έχουν εξωτερικά αυτιά, οι καρχαρίες έχουν μικρά ανοίγματα στο κεφάλι τους που οδηγούν στο εσωτερικό αυτί . Είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι σε ήχους χαμηλής συχνότητας, όπως αυτούς που παράγονται από ξαφνικές κινήσεις ή τραυματισμένα ζώα, τους οποίους μπορούν να ανιχνεύσουν από εκατοντάδες μέτρα μακριά.
Σχετικό με το αυτί είναι το σύστημα των πλευρικών γραμμών, μια σειρά από κανάλια γεμάτα με υγρό που διατρέχουν το μήκος του σώματος και περιέχουν νευρομάστες (τριχωτά κύτταρα) ευαίσθητους σε δονήσεις και αλλαγές πίεσης. Αυτή η «μηχανική έκτη αίσθηση» τους επιτρέπει να αντιλαμβάνονται ρεύματα, εμπόδια και θηράματα ακόμη και χωρίς οπτική επαφή, με ευαισθησία στην περιοχή των 25 έως 50 Hz.
Ηλεκτροϋποδοχή: οι αμπούλες του Λορεντσίνι
Ίσως η πιο εκπληκτική αισθητηριακή ικανότητα των καρχαριών είναι η ηλεκτροδεκτικότητα. Στην περιοχή του ρύγχους και γύρω από το κεφάλι, υπάρχουν εκατοντάδες ή χιλιάδες αμπούλες Lorenzini , μικρά όργανα που συνδέονται με το εξωτερικό περιβάλλον μέσω πόρων γεμάτων με ένα αγώγιμο τζελ.
Αυτά τα όργανα ανιχνεύουν μικροσκοπικά ηλεκτρικά πεδία που παράγονται από τη μυϊκή και νευρική δραστηριότητα άλλων ζώων. Χάρη σε αυτό, ένας καρχαρίας μπορεί να εντοπίσει θήραμα θαμμένο στην άμμο ή κρυμμένο στο απόλυτο σκοτάδι . Επιπλέον, φαίνεται να αντιλαμβάνονται τα ηλεκτρικά πεδία που προκαλούνται από τα ωκεάνια ρεύματα στο μαγνητικό πεδίο της Γης, κάτι που θα μπορούσε να τους βοηθήσει να προσανατολιστούν και να πραγματοποιήσουν μεγάλες μεταναστεύσεις.
Συμπεριφορά, κοινωνική ζωή και κίνηση
Για πολύ καιρό, οι καρχαρίες θεωρούνταν μοναχικοί και απλοί θηρευτές , αλλά οι σύγχρονες μελέτες αποκαλύπτουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα. Έχουν περιγραφεί κοπάδια δεκάδων ή και εκατοντάδων καρχαριών, μαζί με ιεραρχίες μεταξύ και εντός των ειδών, ακόμη και συμπεριφορές που θυμίζουν παιχνίδι.
Ορισμένα είδη, όπως ο σφυροκέφαλος καρχαρίας με κρότωνα, συγκεντρώνονται σε μεγάλες ομάδες γύρω από θαλάσσια όρη ή νησιά. Μέσα σε αυτές τις συγκεντρώσεις, δεν καταλαμβάνουν όλα τα άτομα την ίδια θέση ή δεν συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο , γεγονός που υποδηλώνει διαφοροποιημένους κοινωνικούς ρόλους. Σε καταστάσεις σίτισης, έχει παρατηρηθεί σαφής κυριαρχία: για παράδειγμα, οι ωκεάνιοι λευκοί καρχαρίες μπορούν να υπερνικήσουν μεταξένιους καρχαρίες παρόμοιου μεγέθους.
Οι μεταναστευτικές τους κινήσεις είναι επίσης εντυπωσιακές. Πολλοί πελαγικοί καρχαρίες ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα κάθε χρόνο , διασχίζοντας ολόκληρες ωκεάνιες λεκάνες για να αναπαραχθούν, να τραφούν ή να επωφεληθούν από ευνοϊκές περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι διαδρομές τους μπορεί να είναι πιο περίπλοκες από ό,τι φανταζόμαστε, με βασικές στάσεις σε περιοχές πλούσιες σε θήραμα.
Όσον αφορά την ταχύτητα, οι περισσότεροι καρχαρίες κινούνται με σχετικά μέτριο ρυθμό, περίπου 8 χλμ./ώρα, αρκετό για να περιπολούν την επικράτειά τους. Ωστόσο, ορισμένα είδη φτάνουν σε θεαματικές ταχύτητες : ο βραχυπρόθεσμος καρχαρίας μπορεί να φτάσει περίπου τα 50 χλμ./ώρα, και ο μεγάλος λευκός καρχαρίας καταγράφει επίσης παρόμοιες ταχύτητες όταν επιτίθεται.
Η καθημερινή δραστηριότητα συνδυάζει φάσεις ενεργητικής κίνησης με περιόδους φαινομενικής ανάπαυσης. Έχει αποδειχθεί ότι σε είδη όπως το αγκαθωτό σκυλόψαρο, ο νωτιαίος μυελός είναι ικανός να συντονίζει την κολύμβηση ακόμη και όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται σε κατάσταση χαμηλής δραστηριότητας , γεγονός που υποδηλώνει ένα είδος «κολύμβησης στον ύπνο».
Διατροφή: από γιγάντιες ταΐστρες με φίλτρο μέχρι θηρευτές ενέδρας
Η διατροφή των καρχαριών είναι πολύ ποικίλη, αν και οι περισσότεροι είναι κυρίως σαρκοφάγοι. Ανάλογα με το είδος, μπορούν να τραφούν de peces μικρά πλάσματα, κεφαλόποδα, καρκινοειδή, δίθυρα, χελώνες, θαλασσοπούλια ή θαλάσσια θηλαστικάΑυτή η ποικιλομορφία των θηραμάτων αντικατοπτρίζεται άμεσα στη μορφολογία και τις κυνηγετικές τους στρατηγικές.
Μεταξύ των γιγάντιων φιλτροφαγικών ειδών είναι ο φαλαινοκαρχαρίας, ο καρχαρίας προσκυνητής και ο μεγαστομάτος καρχαρίας. Κάθε ένα από αυτά έχει αναπτύξει έναν ξεχωριστό τρόπο φιλτραρίσματος του πλαγκτόν : ο φαλαινοκαρχαρίας βασίζεται στην ενεργή απορρόφηση μεγάλων όγκων νερού, ο καρχαρίας προσκυνητής κολυμπάει με το στόμα του ανοιχτό, αφήνοντας το νερό να ρέει μέσα από αυτό, και ο μεγαστομάτος καρχαρίας συνδυάζει την αναρρόφηση με βιοφωταύγειες δομές στο στόμα του που μπορούν να προσελκύσουν θήραμα σε βαθιά νερά.
Στο αντίθετο άκρο του φάσματος έχουμε ειδικούς όπως ο κοπής μπισκότων καρχαρία, το οποίο σκίζει μικρούς δίσκους κρέατος de peces και πολύ μεγαλύτερα θαλάσσια θηλαστικά. Τα τεράστια, κοφτερά σαν ξυράφι κάτω δόντια τους είναι ιδανικά για να πιάνουν και να στρίβουν το σώμα, αποκόπτοντας ένα κομμάτι ιστού.
Πολλά άλλα βενθικά είδη, όπως οι αγγελοκαρχαρίες και οι καρχαρίες χαλιών, καμουφλάρονται στον βυθό και γίνονται θηρευτές ενέδρας. Περιμένουν ακίνητοι μέχρι το θήραμα να περάσει αρκετά κοντά και στη συνέχεια ανοίγουν εκρηκτικά το στόμα τους, δημιουργώντας μια ισχυρή αναρρόφηση που το καταπίνει ολόκληρο.
Οι ενεργοί καρχαρίες των υφάλων ή των παράκτιων περιοχών τείνουν να κυνηγούν ψάρια, κεφαλόποδα ή καρκινοειδή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως ο λευκόακροκαρχαρίας των υφάλων, αυτό έχει καταγραφεί. συνεργατικό ομαδικό κυνήγιστρίβοντας τράπεζες de peces ή αναγκάζοντας το θήραμα να βγει από ρωγμές και σπηλιές.
Υπάρχει μάλιστα και ένα γνωστό παμφάγο είδος, ο καρχαρίας bonnethead , ο οποίος, εκτός από τα θαλάσσια ασπόνδυλα και τα μικρά ψάρια, καταναλώνει σημαντικές ποσότητες θαλάσσιας χλόης και είναι σε θέση να αξιοποιήσει σχεδόν τα μισά από τα φυτικά θρεπτικά συστατικά που καταναλώνει.
Αναπαραγωγή: στρατηγικές, τύποι ανάπτυξης και υβριδισμός
Σε αντίθεση με τα τυπικά ψάρια που γεννούν χιλιάδες αυγά και δεν τα φροντίζουν σχεδόν καθόλου, οι καρχαρίες ακολουθούν μια αναπαραγωγική στρατηγική τύπου Κ . Αυτό σημαίνει ότι παράγουν λίγους απογόνους, οι οποίοι είναι καλά ανεπτυγμένοι και έχουν υψηλή πιθανότητα επιβίωσης, αλλά χρειάζονται πολύ χρόνο για να φτάσουν σε σεξουαλική ωριμότητα. Πρόκειται για μια εστίαση στην ποιότητα έναντι της ποσότητας, πολύ αποτελεσματική σε σταθερά οικοσυστήματα, αλλά που τους καθιστά ευάλωτους στην υπεραλίευση.
Η γονιμοποίηση είναι εσωτερική. Τα αρσενικά έχουν αγκράφες, ή πτερυγοπόδια , στα πυελικά τους πτερύγια, τις οποίες εισάγουν στον ωαγωγό του θηλυκού για τη μεταφορά σπέρματος. Το ζευγάρωμα, που είναι δύσκολο να παρατηρηθεί στην άγρια φύση, συνήθως περιλαμβάνει συγκράτηση μέσω δαγκώματος, σε σημείο που σε ορισμένα είδη τα θηλυκά έχουν αναπτύξει παχύτερο δέρμα σε ορισμένες περιοχές για να αντέχουν αυτές τις κάπως τραχιές εκδηλώσεις στοργής.
Ανάλογα με το είδος, η ανάπτυξη των νεαρών καρχαριών μπορεί να ακολουθήσει τρεις κύριους τρόπους: ωοτοκία, ωοζωοτοκία και ζωοτοκία. Στους ωοτόκους καρχαρίες , το θηλυκό εναποθέτει δερματώδεις κάψουλες αυγών, γνωστές ως «σακούλες της γοργόνας», προσκολλημένες σε φύκια ή σχισμές. Ένα ή περισσότερα έμβρυα αναπτύσσονται μέσα και εκκολάπτονται έξω από το σώμα της μητέρας. Αυτό είναι χαρακτηριστικό πολλών γατόκαρχων και του καρχαρία Port Jackson.
Η ωοθηκοτομία, αρκετά διαδεδομένη στους καρχαρίες, περιλαμβάνει την παραμονή των αυγών μέσα στον ωαγωγό και την τροφοδοσία των νεογνών με τον κρόκο και τις εκκρίσεις της μήτρας μέχρι να γεννηθούν πλήρως σχηματισμένα. Σε ορισμένα λαμνιφόρμα, εμφανίζεται ωοφαγία (τα πιο ανεπτυγμένα έμβρυα τρώνε τα υπόλοιπα αυγά), ακόμη και ενδομήτριος κανιβαλισμός, όπως στον καρχαρία τίγρη της άμμου, όπου τα πιο δυνατά νεογνά καταβροχθίζουν τα αδέλφια τους που βρίσκονται ακόμη σε ανάπτυξη.
Στην πραγματική ζωοτοκία, σχηματίζεται μια δομή που μοιάζει με πλακούντα , η οποία συνδέει το έμβρυο με τη μητέρα και επιτρέπει την ανταλλαγή θρεπτικών συστατικών παρόμοια με αυτή των θηλαστικών. Αυτή είναι η περίπτωση πολλών σφυροκέφαλων καρχαριών, ταύρων καρχαριών και ειδών του γένους Mustelus . Τα κουτάβια γεννιούνται δραστήρια και αυτάρκη, ικανά να τα βγάλουν πέρα μόνα τους από την πρώτη κιόλας μέρα.
Οι περίοδοι κύησης μπορεί να είναι πολύ μεγάλες. Τα αγκαθωτά σκυλόψαρα, για παράδειγμα, έχουν περιόδους κύησης έως και 24 μήνες και υπάρχει η υποψία ότι είναι ακόμη μεγαλύτερες στους καρχαρίες που προσκυνούν και στους καρχαρίες με κρόσσια. Ως αποτέλεσμα, πολλά θηλυκά αναπαράγονται μόνο κάθε λίγα χρόνια, γεγονός που περιορίζει σοβαρά την ανάκαμψη του πληθυσμού.
Ένα εκπληκτικό φαινόμενο που έχει καταγραφεί σε ενυδρεία και σε ορισμένες περιπτώσεις στην άγρια φύση είναι η παρθενογένεση : τα θηλυκά παράγουν απογόνους χωρίς πρόσφατη επαφή με αρσενικά ή οποιαδήποτε ανιχνεύσιμη πατρική γενετική συμβολή. Όλες οι ενδείξεις υποδηλώνουν ότι πρόκειται για μια λύση έκτακτης ανάγκης όταν δεν υπάρχει διαθέσιμος σύντροφος, αλλά μειώνει τη γενετική μεταβλητότητα και θα μπορούσε, μακροπρόθεσμα, να αποδυναμώσει τους πληθυσμούς.
Επιπλέον, τις τελευταίες δεκαετίες έχουν περιγραφεί αρκετές περιπτώσεις φυσικού υβριδισμού μεταξύ στενά συγγενικών ειδών, όπως μεταξύ Carcharhinus tilstoni και Carcharhinus limbatus , ή μεταξύ διαφορετικών σφυροκέφαλων καρχαριών. Αυτά τα υβρίδια θα μπορούσαν να είναι πιο ανθεκτικά στις περιβαλλοντικές αλλαγές και τελικά να αντικαταστήσουν τα γονικά τους είδη τοπικά, αν και η πραγματική τους επίδραση εξακολουθεί να μελετάται.
Μακροζωία και ρυθμός ζωής
Το προσδόκιμο ζωής ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με το είδος, αλλά οι περισσότεροι καρχαρίες ζουν μεταξύ δύο και τριών δεκαετιών . Υπάρχουν, ωστόσο, αληθινοί «παππούδες και γιαγιάδες της θάλασσας»: το αγκαθωτό σκυλόψαρο μπορεί εύκολα να ξεπεράσει τα 100 χρόνια, και ο φαλαινοκαρχαρίας φαίνεται επίσης να ζει πάνω από έναν αιώνα.
Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας ( Somniosus microcephalus ) κατέχει το ρεκόρ για το παλαιότερο γνωστό σπονδυλωτό . Η χρονολόγηση με ραδιενεργό άνθρακα των φακών των ματιών του έχει αποκαλύψει δείγματα ηλικίας άνω των 270 ετών, με εκτιμήσεις που υποδηλώνουν ηλικίες κοντά στα 400 χρόνια για ορισμένα μεγάλα άτομα. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένα θα μπορούσαν να είχαν γεννηθεί πριν από τη Γαλλική Επανάσταση.
Αυτός ο πολύ αργός κύκλος ζωής, σε συνδυασμό με την όψιμη σεξουαλική ωριμότητα και τη χαμηλή γονιμότητα, εξηγεί γιατί οι πληθυσμοί των καρχαριών μειώνονται τόσο γρήγορα όταν αυξάνεται η αλιευτική πίεση και, αντίστροφα, χρειάζονται πολύ χρόνο για να ανακάμψουν ακόμη και όταν εφαρμόζονται αυστηρά μέτρα προστασίας.
Καρχαρίες και άνθρωποι: επιθέσεις, μύθοι και συνύπαρξη
Κάθε φορά που δέχεται επίθεση καρχαρία, αυτή γίνεται πρωτοσέλιδο παγκοσμίως, αλλά αν κοιτάξουμε τους ψυχρούς, ακριβείς αριθμούς, η εικόνα αλλάζει δραστικά. Από τα περισσότερα από 500 είδη που έχουν περιγραφεί, μόνο λίγα είναι υπεύθυνα για έναν σημαντικό αριθμό απρόκλητων θανατηφόρων επιθέσεων : ο μεγάλος λευκός καρχαρίας, ο καρχαρίας τίγρης, ο καρχαρίας ταύρος και ο ωκεάνιος λευκόκαρχαρίας.
Το Διεθνές Αρχείο Επιθέσεων Καρχαρία καταγράφει, κατά μέσο όρο, λίγο πάνω από δώδεκα θανάτους ετησίως παγκοσμίως από απρόκλητες επιθέσεις, σε σύγκριση με άλλες αιτίες θανάτου στη θάλασσα (πνιγμοί, ατυχήματα με σκάφη) που είναι απείρως συχνότερες. Παρόλα αυτά, η εικόνα του καρχαρία ως «ανθρωποφάγου» έχει εδραιωθεί βαθιά στη συλλογική φαντασία, κυρίως λόγω ταινιών όπως η ιστορία «Jaws».
Μελέτες δείχνουν ότι σε πολλές επιθέσεις, ο καρχαρίας μπορεί να μπερδέψει έναν κολυμβητή ή σέρφερ με το συνηθισμένο του θήραμα , όπως μια φώκια. Δεν είναι ασυνήθιστο για τον καρχαρία να απελευθερώνει το θύμα του μετά το πρώτο δάγκωμα, συνειδητοποιώντας ότι «δεν ξέρει τι περίμενε». Στις περισσότερες περιοχές όπου άνθρωποι και καρχαρίες μοιράζονται τον ίδιο χώρο, η συνύπαρξη είναι καθημερινή και χωρίς περιστατικά.
Υπάρχουν μερικές απλές συστάσεις για την περαιτέρω μείωση του κινδύνου: αποφύγετε το κολύμπι την αυγή και το σούρουπο σε περιοχές γνωστές για την παρουσία μεγάλων αρπακτικών καρχαριών, μην μπαίνετε στο νερό με αιμορραγούντα τραύματα ή λαμπερά κοσμήματα που αντανακλούν το φως όπως λέπια ψαριού και μην πιτσιλάτε υπερβολικά σε περιοχές όπου τρέφονται καρχαρίες.
Παραδόξως, ενώ ορισμένες πτυχές της λαϊκής κουλτούρας δαιμονοποιούν τους καρχαρίες, πολλές παραδοσιακές κουλτούρες τους έχουν λατρέψει. Στη Χαβάη, για παράδειγμα, υπάρχουν καρχαρίες αουμακούα, πνεύματα φύλακες οικογενειών. Η πολυνησιακή και η σαμοανική μυθολογία αφθονεί με ιστορίες για ανθρώπους που μεταμορφώνονται σε καρχαρίες και για θεούς που μοιάζουν με καρχαρίες.
Σχέση με την αλιεία, την αφαίρεση πτερυγίων και τη διατήρηση
Κοιτάζοντας τον αντίκτυπο από την άλλη πλευρά, η εικόνα είναι ζοφερή. Ο αντίκτυπος της αλιείας καρχαριών είναι τεράστιος. Εκτιμάται ότι, μόνο τις τελευταίες δεκαετίες, σχεδόν 100 εκατομμύρια καρχαρίες πεθαίνουν κάθε χρόνο λόγω ανθρώπινης δραστηριότητας, είτε από στοχευμένη αλιεία, είτε από παρεμπίπτουσα αλίευση είτε από αφαίρεση πτερυγίων. Μελέτες δείχνουν μια παγκόσμια μείωση σχεδόν 70% στους πληθυσμούς των ωκεάνιων καρχαριών και των σελαχιών τα τελευταία 50 χρόνια.
Η αφαίρεση πτερυγίων καρχαρία είναι μια από τις πιο ορατές και αμφιλεγόμενες απειλές. Συνίσταται στην κοπή των πτερυγίων των καρχαριών, συχνά όσο είναι ακόμα ζωντανοί, και στην ρίψη του σώματός τους πίσω στη θάλασσα . Επειδή τα πτερύγια έχουν πολύ υψηλές τιμές στην αγορά (ιδιαίτερα στην Ασία για σούπα από πτερύγια καρχαρία), πολλά σκάφη επιλέγουν να αποθηκεύουν μόνο αυτό το μέρος του ζώου, σπαταλώντας το υπόλοιπο.
Εκτός από τα πτερύγια, το κρέας καρχαρία καταναλώνεται σε πολλές χώρες και χρησιμοποιείται σε παραδοσιακά πιάτα, μερικές φορές με γενικές ονομασίες όπως «whitefish» ή «flake». Η κατανάλωση χόνδρου και άλλων παραγώγων έχει επίσης προωθηθεί ως υποτιθέμενες θεραπείες για τον καρκίνο ή την οστεοαρθρίτιδα, αλλά επιστημονικές μελέτες δεν υποστηρίζουν αυτές τις ιδιότητες και προειδοποιούν για την παρουσία ρύπων όπως ο υδράργυρος ή οι νευροτοξίνες (για παράδειγμα, το BMAA) σε ορισμένα προϊόντα.
Ένα άλλο σοβαρό πρόβλημα είναι η αλίευση καρχαριών στο πλαίσιο μέτρων «ελέγχου» για τη μείωση των επιθέσεων. Προγράμματα αλιείας με δίχτυα και τύμπανα σε μέρη όπως το Κουίνσλαντ και η Νέα Νότια Ουαλία (Αυστραλία), το Κουαζούλου-Νατάλ (Νότια Αφρική) και το νησί Ρεϋνιόν έχουν σκοτώσει δεκάδες χιλιάδες καρχαρίες, καθώς και δελφίνια, χελώνες, σαλάχια και άλλα είδη που δεν αποτελούν στόχο, χωρίς σαφή στοιχεία ότι μειώνουν αποτελεσματικά τον κίνδυνο για τους κολυμβητές.
Σε απάντηση σε αυτό το σενάριο, τις τελευταίες δεκαετίες έχουν αναδυθεί σημαντικές πρωτοβουλίες: απαγορεύσεις στην αφαίρεση πτερυγίων στα ύδατα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και διαφόρων χωρών, κρατικοί νόμοι στις Ηνωμένες Πολιτείες που απαγορεύουν το εμπόριο πτερυγίων και η δημιουργία καταφυγίων καρχαριών σε μέρη όπως οι Μπαχάμες, το Παλάου, οι Νήσοι Κουκ, διάφορα έθνη του Ειρηνικού ή περιοχές των Μαλδίβων.
Η Κόκκινη Λίστα της IUCN θεωρεί ήδη ένα σημαντικό μέρος των ειδών καρχαριών και σαλαχιών ως απειλούμενα , πολλά από αυτά σε υψηλές κατηγορίες όπως «κινδυνεύοντα» ή «κρίσιμα απειλούμενα». Οργανισμοί όπως η CITES έχουν προσθέσει στα παραρτήματά τους αρκετά εμπορικά πολύτιμα είδη (σφυροκέφαλο καρχαρία, ωκεάνιο λευκόκαρχαρία, βραχυπρόθεσμο καρχαρία μακό), πράγμα που σημαίνει ότι η αλιεία και το διεθνές εμπόριό τους απαιτούν άδειες και αυστηρούς ελέγχους.
Όλα αυτά αντικατοπτρίζουν μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα: χωρίς καρχαρίες, δεν υπάρχουν υγιείς ωκεανοί . Ως κορυφαίοι θηρευτές, ρυθμίζουν τους πληθυσμούς των θηραμάτων, αποτρέπουν τον πολλαπλασιασμό ασθενών ή αδύναμων ατόμων και διατηρούν τη δομή των θαλάσσιων κοινοτήτων. Η προστασία τους δεν είναι μόνο ηθικό ζήτημα, αλλά και ύψιστη οικολογική αναγκαιότητα.
Η βιολογία των θαλάσσιων καρχαριών αποκαλύπτει μια ομάδα απίστευτα καλά προσαρμοσμένων ζώων, με ανατομία, αισθήσεις και συμπεριφορές άριστα συντονισμένες στη ζωή στον ανοιχτό ωκεανό και στους υφάλους. Η κατανόηση του πώς λειτουργεί το σώμα τους, πώς αλληλεπιδρούν, πώς τρέφονται και πώς αναπαράγονται είναι το πρώτο βήμα για την κατάρριψη μύθων, την εκτίμηση του ρόλου τους στα οικοσυστήματα και την αναγνώριση ότι το μέλλον τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το τι κάνουμε - ή τι δεν θα κάνουμε - τις επόμενες δεκαετίες.
