Κάθε 23 Ιουλίου, γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Φαλαινών και Δελφινιών , μια ημερομηνία που υπογραμμίζει τη σημασία της προστασίας αυτών των θαλάσσιων θηλαστικών και των οικοσυστημάτων από τα οποία εξαρτώνται. Η ημέρα αυτή προήλθε από την απόφαση της Διεθνούς Επιτροπής Φαλαινοθηρίας (IWC) το 1982 να εγκρίνει μορατόριουμ στην εμπορική φαλαινοθηρία, ένα μέτρο που τέθηκε σε ισχύ το 1986 και σηματοδότησε ένα σημείο καμπής στη διατήρηση αυτών των ειδών.
Ωστόσο, παρά την πρόοδο, η τρέχουσα κατάσταση των κητωδών παραμένει ανησυχητική. Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN), ένα στα τέσσερα είδη φαλαινών, δελφινιών και φώκαινων απειλείται με εξαφάνιση και το 20% αυτών είδε την κατάσταση διατήρησής του να επιδεινώνεται μεταξύ 2008 και 2021. Μόνο τρία είδη κατάφεραν να βελτιώσουν την κατάστασή τους κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Ένα ιστορικό μορατόριουμ που έσωσε πολλές φάλαινες
Η εμπορική φαλαινοθηρία έφερε τις φάλαινες στο χείλος της εξαφάνισης. Εκτιμάται ότι σχεδόν τρία εκατομμύρια φάλαινες πιάστηκαν πριν αναλάβει δράση η διεθνής κοινότητα. Οργανισμοί όπως η Greenpeace έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξασφάλιση του μορατόριουμ της IWC, το οποίο επέτρεψε σε εμβληματικά είδη όπως η μεγάπτερη φάλαινα να επιστρέψουν από το χείλος της εξαφάνισης και να επανεγκατασταθούν κατά μήκος αρκετών από τις ιστορικές μεταναστευτικές τους οδούς. Ωστόσο, χώρες όπως η Ιαπωνία, η Ισλανδία και η Νορβηγία συνέχισαν τη φαλαινοθηρία στο πλαίσιο αμφισβητήσιμων επιστημονικών προγραμμάτων.
Στο Νότιο Ημισφαίριο, η νότια δεξιά φάλαινα αποτελεί παράδειγμα ανάκαμψης: από περίπου 450 άτομα τη δεκαετία του 1950, ο πληθυσμός της έχει αυξηθεί σε χιλιάδες σήμερα, χάρη στην προστασία σε περιοχές όπως η χερσόνησος Βαλντές στην Αργεντινή. Ωστόσο, νέες απειλές, όπως οι σεισμικές έρευνες και η εκμετάλλευση υδρογονανθράκων, θέτουν σε κίνδυνο το ακουστικό της σύστημα και μπορούν να προκαλέσουν αποπροσανατολισμό και προσάραξη.
Τρέχουσες απειλές: πέρα από το κυνήγι
Σήμερα, οι κίνδυνοι είναι πολυάριθμοι. Η τυχαία σύλληψη σε βιομηχανικά δίχτυα αλιείας, γνωστή ως παρεμπίπτουσα αλίευση, προκαλεί τον θάνατο περίπου 300.000 φαλαινών και δελφινιών ετησίως παγκοσμίως, υπογραμμίζοντας τον σοβαρό αντίκτυπο των παρασυρόμενων διχτυών στη θαλάσσια ζωή. Σε αυτό προστίθεται η ηχορύπανση που προκαλείται από σεισμικές έρευνες και τη θαλάσσια κυκλοφορία, οι συγκρούσεις με πλοία, η κατάποση μικροπλαστικών και πλαστικών υπολειμμάτων, καθώς και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη θερμοκρασία και τη διαθεσιμότητα τροφίμων.
Η IUCN προειδοποιεί ότι το 11% των ειδών που αξιολογήθηκαν δεν διαθέτουν επαρκή δεδομένα για να προσδιορίσουν την πραγματική τους κατάσταση, πράγμα που σημαίνει ότι ο αριθμός των απειλούμενων κητωδών θα μπορούσε να είναι ακόμη υψηλότερος. Στη Λατινική Αμερική, είδη όπως το δελφίνι του Λαχίλε (Tursiops truncatus gephyreus) αριθμούν λιγότερα από 300 άτομα στα ύδατα της Αργεντινής, και το δελφίνι Φραγκισκανικό (Pontoporia blainvillei) είναι ιδιαίτερα ευάλωτο στα δίχτυα αλιείας.
Κρίσιμα απειλούμενα είδη
Πέντε είδη βρίσκονται σε κρίσιμο κίνδυνο, η πιο σοβαρή κατηγορία πριν από την εξαφάνιση. Σε αυτά περιλαμβάνονται η φώκαινα vaquita στον Κόλπο της Καλιφόρνια , από την οποία έχουν απομείνει λιγότερα από 10 άτομα, και η βορειοατλαντική φάλαινα, με λιγότερα από 250 άτομα. Σε αυτή την κατάσταση βρίσκονται επίσης το δελφίνι του ποταμού Γιανγκτσέ, που πιθανώς έχει εξαφανιστεί από την άγρια φύση, η φάλαινα Rice και το δελφίνι του Ατλαντικού μεγάπτερο.
Τα είδη του γλυκού νερού είναι τα πιο ευάλωτα: το 100% των κητωδών που ζουν σε ποτάμια απειλούνται. Στη Νότια Αμερική, το δελφίνι του Αμαζονίου και το τουκούξι χαρακτηρίζονται ως «Κινδυνεύοντα» λόγω της αποψίλωσης των δασών και της ρύπανσης των ποτάμιων συστημάτων.
Ο βασικός ρόλος των φαλαινών στην ισορροπία του πλανήτη
Πέρα από την οικολογική τους αξία, οι φάλαινες είναι σύμμαχοι στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους, μια μόνο φάλαινα μπορεί να συλλάβει έως και 33 τόνους CO₂, το οποίο, μετά τον θάνατό της, κατακάθεται στον βυθό της θάλασσας, σχηματίζοντας μερικές φορές ένα φυσικό νεκροταφείο φαλαινών . Επιπλέον, οι μεταναστευτικές οδοί σίτισης προάγουν την ανάπτυξη φυτοπλαγκτού, το οποίο είναι υπεύθυνο για την παραγωγή του 50% του οξυγόνου της ατμόσφαιρας και την απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα. Η προστασία των φαλαινών και των δελφινιών δεν είναι μόνο θέμα διατήρησης, αλλά και θέμα υγείας του πλανήτη. Η επέτειος της 23ης Ιουλίου μας υπενθυμίζει ότι η φροντίδα των ωκεανών είναι φροντίδα για τη ζωή στη Γη και ότι κάθε δράση μετράει για τη μείωση της ρύπανσης, την υποστήριξη της βιώσιμης αλιείας και τη διατήρηση των βιολογικών διαδρόμων που διανύουν αυτά τα ζώα κάθε χρόνο.
