Αν έχετε περάσει τη ζωή σας πιστεύοντας ότι τα πιο παράξενα πλάσματα εμφανίζονται μόνο σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, ετοιμαστείτε, γιατί ο βυθός του ωκεανού κρύβει μυστικά που θα σας αφήσουν άφωνους . Πρόσφατα, η επιστημονική κοινότητα έχει επικεντρωθεί στα κεφαλόποδα που φαίνονται να είναι φτιαγμένα από γυαλί, όντα τόσο αιθέρια που είναι σχεδόν αδύνατο να τα δει κανείς με γυμνό μάτι στο σκοτάδι της αβύσσου.
Από τις αποστολές του Ινστιτούτου Ωκεανών Schmidt μέχρι τις ανακαλύψεις στα Νησιά Γκαλαπάγκος, έχουμε συναντήσει ζώα που αψηφούν τη λογική μας. Δεν μιλάμε απλώς για ένα παράξενο πλάσμα, αλλά για εξελικτικές προσαρμογές τόσο ακραίες που αναγκάζουν τους ειδικούς να απορρίψουν πολλά από αυτά που νόμιζαν ότι γνώριζαν για τη θαλάσσια βιολογία στα βαθύτερα μέρη του Ειρηνικού.
Το αίνιγμα του γυάλινου χταποδιού
Ένα από τα πιο εκπληκτικά ορόσημα ήταν η κινηματογράφηση του λεγόμενου γυάλινου χταποδιού. Αυτό το πλάσμα, το οποίο κατοικεί σε ένα εχθρικό περιβάλλον βάθους μεταξύ 200 και 1.000 μέτρων , είναι ουσιαστικά μια διαφανής, ζελατινώδης μάζα. Το πιο περίεργο είναι ότι, όντας σχεδόν αόρατο, τα μόνα πράγματα που πραγματικά ξεχωρίζουν είναι τα μάτια και το οπτικό του νεύρο, δημιουργώντας μια ανησυχητική αλλά συναρπαστική εικόνα.
Αυτό δεν είναι τυχαίο ή λάθος της φύσης. Είναι μια βάναυση στρατηγική επιβίωσης για να αποφευχθεί ο εντοπισμός στο απόλυτο σκοτάδι. Αναμειγνύοντας το με το νερό, αυτό το κεφαλόποδο καταφέρνει να περάσει απαρατήρητο τόσο από το θήραμά του όσο και από τους θηρευτές που περιπολούν τα βάθη των ωκεανών.
Microeledone galapagensis: ένα φάντασμα στα Γκαλαπάγκος
Αλλά η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν κατεβαίνουμε στα 1.773 μέτρα, κοντά στο νησί Ντάργουιν στα Γκαλαπάγκος. Εδώ, ερευνητές από το Μουσείο Field στο Σικάγο και άλλα ιδρύματα περιέγραψαν ένα εντελώς νέο είδος: το Microeledone galapagensis . Σε αντίθεση με άλλα χταπόδια, αυτό το δείγμα είναι μικρό, γεροδεμένο και έχει κοντά χέρια με πολύ λίγες βεντούζες.
Αυτό που πραγματικά έχει εκπλήξει τους βιολόγους είναι το δέρμα του. Ενώ τα περισσότερα χταπόδια βαθέων υδάτων χρησιμοποιούν πυκνά χρωματοφόρα για καμουφλάζ, αυτό το μικρό πλάσμα έχει μια σχεδόν ημιδιαφανή επιφάνεια . Από έξω, μοιάζει περισσότερο με προνύμφη παρά με ενήλικο, δίνοντάς του μια φαντασματική εμφάνιση που το ξεχωρίζει από οποιοδήποτε άλλο μέλος του γένους του.
Μια ανατομία που σπάει τους κανόνες
Όταν οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μικροαξονική τομογραφία (μια εξαιρετικά ακριβή τεχνική αξονικής τομογραφίας) για να δουν τι υπήρχε στο εσωτερικό, αντιμετώπισαν ένα παράδοξο. Αποδείχθηκε ότι, αν και είναι διαφανές εξωτερικά, το εσωτερικό ραχιαίο μυϊκό σύστημα του έχει πολύ πυκνή χρώση. Αυτό είναι γνωστό ως αντίστροφη αντίθλιψη: σκούρο εσωτερικά και ανοιχτό εξωτερικά.
Αυτό το φαινόμενο είναι εξαιρετικά σπάνιο. Κανονικά, τα ζώα έχουν σκούρες πλάτες για να εναρμονίζονται με το φόντο και ανοιχτόχρωμες κοιλιές για να καμουφλάρονται με το φως που προέρχεται από ψηλά. Το Microeledone galapagensis κάνει ακριβώς το αντίθετο και, παρόλο που δεν υπάρχει ακόμη οριστική εξήγηση, πιστεύεται ότι θα μπορούσε να οφείλεται σε ετεροχρονία.
Η έννοια της ετεροχρονίας και το βιολογικό ρολόι
Για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τον όρο, η ετεροχρονία είναι ουσιαστικά μια αλλαγή στον ρυθμό της εμβρυϊκής ανάπτυξης. Σε αυτήν την περίπτωση, το χταπόδι φτάνει στην ενηλικίωση διατηρώντας παράλληλα τα νεανικά χαρακτηριστικά , μια διαδικασία που ονομάζεται νεοτενία. Είναι σαν το ρολόι ανάπτυξής του να σταματά πρόωρα, αφήνοντας το ζώο με τη μορφολογία ενός μωρού αλλά λειτουργικά ενός ενήλικα.
Αυτή η θεωρία εξηγεί όχι μόνο το άχρωμο δέρμα του, αλλά και άλλες εντυπωσιακές ανατομικές ανεπάρκειες. Έχει ανακαλυφθεί ότι αυτό το χταπόδι δεν έχει σάκο μελανιού και εκκόλπωμα καλλιέργειας. Αυτή είναι μια ταξινομική βόμβα, καθώς αυτές οι δομές θεωρούνταν απαραίτητες για τον ορισμό ολόκληρης της οικογένειας Megaleledonidae.
Αυτό που παραμένει ακόμα στις σκιές
Παρά τις προόδους αυτές, υπάρχουν ακόμα πολλά που δεν γνωρίζουμε. Επειδή η μελέτη βασίστηκε σε δείγματα από μία μόνο περιοχή, δεν γνωρίζουμε αν αυτό το χταπόδι είναι ενδημικό στο νησί Ντάργουιν ή αν υπάρχουν άλλες αποικίες διάσπαρτες σε όλο τον ανατολικό Ειρηνικό. Επίσης, δεν έχουμε ιδέα τι τρώνε, πώς αναπαράγονται ή πώς συμπεριφέρονται στην καθημερινότητά τους.
Το επόμενο βήμα για τους επιστήμονες θα είναι η μοριακή ανάλυση. Μόνο μέσω της γονιδιωματικής μπορεί να επιβεβαιωθεί η ακριβής θέση αυτού του ζώου στο φυλογενετικό δέντρο. Αυτό μας υπενθυμίζει ότι, ακόμη και σε μέρη τόσο καλά μελετημένα όσο τα νησιά Γκαλαπάγκος, ο βυθός παραμένει μια ανεξερεύνητη περιοχή γεμάτη μυστήρια που περιμένουν να αποκαλυφθούν.
Η ανακάλυψη αυτών των ημιδιαφανών ειδών και η αναδιατύπωση των οικογενειών των κεφαλόποδων καταδεικνύουν ότι η βιοποικιλότητα της αβύσσου είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι φανταζόμασταν, όπου η απουσία χρώματος και η διατήρηση των νεανικών χαρακτηριστικών είναι τα κλειδιά για την κυριαρχία στο απόλυτο σκοτάδι του ωκεανού.