Η παράνομη, λαθραία και άναρχη αλιεία έχει γίνει ένας σημαντικός πονοκέφαλος για τον αλιευτικό κλάδο και τις ναυτιλιακές αρχές παγκοσμίως. Από τα λιμάνια του Βίγκο και της Φουερτεβεντούρα μέχρι τις περιπολίες στον Νότιο Ατλαντικό και τα γραφεία στις Βρυξέλλες, η συζήτηση δεν αφορά πλέον το αν το πρόβλημα υπάρχει, αλλά το πώς θα το σταματήσουμε με αποτελεσματικά, συντονισμένα και οικονομικά προσιτά εργαλεία για όλους τους στόλους.
Ενώ η ευρωπαϊκή αλιευτική βιομηχανία απαιτεί πιο αποτελεσματικούς ελέγχους, κυρώσεις και ιχνηλασιμότητα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή , διάφορες χώρες ενισχύουν τα νομικά τους πλαίσια και τα συστήματα επιτήρησής τους. Ταυτόχρονα, συγκεκριμένες περιπτώσεις παράνομων αλιευμάτων και επιχειρήσεων επιβολής του νόμου στη θάλασσα καταδεικνύουν ότι η καταπολέμηση της παράνομης αλιείας δεν είναι πλέον μια θεωρητική συζήτηση, αλλά ένας καθημερινός αγώνας για βιωσιμότητα και κυριαρχία επί των πόρων.
Οι Βρυξέλλες στο προσκήνιο: ο τομέας της Γαλικίας διαμαρτύρεται κατά της παράνομης αλιείας
Στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στη Γαλικία, το συναίσθημα είναι σαφές: η παράνομη αλιεία θεωρείται ο κύριος εχθρός μιας βιομηχανίας που έχει περάσει χρόνια προσαρμοζόμενη σε απαιτητικά περιβαλλοντικά, κανονιστικά και εργασιακά πρότυπα. Σε αρκετές περιπτώσεις, ο Ευρωπαίος Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών, Κώστας Καδής, έχει υποστηρίξει δημοσιογραφικές έρευνες που κατήγγειλαν άδειες λειτουργίας που χορηγήθηκαν σε σκάφη με αμφίβολο ιστορικό για την πώληση ψαριών στην ευρωπαϊκή αγορά.
Παρόλο που οι Βρυξέλλες τονίζουν επανειλημμένα ότι οι έλεγχοι κατά της παράνομης, λαθραίας και άναρχης (ΠΛΑ) αλιείας είναι «απαραίτητοι», ο κλάδος καταγγέλλει την έλλειψη πολιτικών βημάτων που απαιτούν οι πλοιοκτήτες και ο κλάδος . Ενώσεις όπως ο Συνεταιρισμός Εφοπλιστών του Βίγκο (ARVI), ο σύνδεσμος κονσερβοποιίας Anfaco και η εμπορική έκθεση Conxemar ζητούν κατηγορηματικά σαφείς κυρώσεις κατά των στόλων που κάνουν υποτροπές —με ιδιαίτερη μνεία στον κινεζικό στόλο— την ίδια αυστηρότητα για όλους τους φορείς εκμετάλλευσης και αποτελεσματικούς ελέγχους σε λιμάνια που θεωρούνται πραγματικά κόσκινα για προϊόντα που δεν διαθέτουν αξιόπιστη ιχνηλασιμότητα.
Στην τελευταία έκδοση του φόρουμ Galicia Market Place Mar, που πραγματοποιήθηκε στον Κύκλο Επιχειρηματιών (Círculo de Empresarios), εκπρόσωποι του κλάδου επέμειναν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να κινηθεί προς μια πραγματική τελωνειακή ένωση, όχι απλώς μια εμπορική ένωση , που θα επέτρεπε την τυποποίηση και τον συντονισμό των μέτρων κατά της εισόδου παράνομων, ανεξέλεγκτων και μη ρυθμιζόμενων ιχθύων στην αγορά της ΕΕ. Η ανησυχία δεν είναι μόνο περιβαλλοντική: γίνεται επίσης λόγος για μειονεκτική θέση στον ανταγωνισμό με χώρες με πολύ πιο επιεικείς κανονισμούς όσον αφορά την εργασία, την υγεία και την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Ο Συνεταιρισμός Εφοπλιστών έχει επίσης επικρίνει την έλλειψη αυτοκριτικής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την αποτυχία της τρέχουσας Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής όσον αφορά την κερδοφορία του στόλου, καθώς και τις προγραμματισμένες περικοπές στα κεφάλαια που θα διαδεχθούν το ΕΤΘΑ. Σύμφωνα με εκπροσώπους του κλάδου, υπάρχει σαφής αντίφαση μεταξύ της απαίτησης μεγαλύτερης βιωσιμότητας από τον ευρωπαϊκό στόλο, της μείωσης της βοήθειας και της ταυτόχρονης άδειας εισόδου προϊόντων από αλιευτικά πεδία όπου οι κανονισμοί είναι ελάχιστοι ή ανύπαρκτοι.
Ο πρόεδρος της Λιμενικής Αρχής του Βίγκο, μαζί με στελέχη της μεταποιητικής βιομηχανίας, τόνισαν τη σημασία της διασφάλισης ίσων όρων ανταγωνισμού , δηλαδή πραγματικά δίκαιου ανταγωνισμού. Ο υποκείμενος φόβος είναι η επανάληψη του μοτίβου άλλων τομέων, όπως η τεχνολογία, όπου η Ευρώπη έχει καταλήξει σχεδόν εξ ολοκλήρου να εξαρτάται από εξωτερικούς προμηθευτές. Με ισχυρούς στόλους όπως αυτούς της Κίνας, της Ταϊλάνδης και του Ισημερινού να κερδίζουν έδαφος σε διεθνείς αλιευτικές περιοχές, ο κίνδυνος επισιτιστικής εξάρτησης και απώλειας ελέγχου επί των αλιευτικών πόρων γίνεται αντιληπτός ως ολοένα και πιο απτός.
Αντιμέτωπη με αυτό το σενάριο, η αλιευτική βιομηχανία της Γαλικίας ζητά επίσης μεγαλύτερη αναγνώριση του οικονομικού και κοινωνικού ρόλου της νόμιμης και ρυθμιζόμενης αλιείας : την ικανότητά της να υποστηρίζει τις κοινότητες στις παράκτιες περιοχές, τη δημιουργία σταθερών και εξειδικευμένων θέσεων εργασίας, την προώθηση της τεχνολογικής καινοτομίας και την πλήρη ιχνηλασιμότητα των αλιευμάτων. Ένα από τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζονται ως απαραίτητα είναι η συνεργασία και η κοινή εργασία μεταξύ των διαφόρων κρίκων της θαλάσσιας-βιομηχανικής αλυσίδας, κάτι που, όπως αναγνωρίζουν και τα ίδια τα ενδιαφερόμενα μέρη, δεν ήταν πάντα ο κανόνας.
Η Ισπανία και ο έλεγχος των αλιευμάτων: η περίπτωση του ερυθρού τόνου στη Φουερτεβεντούρα
Πέρα από τις σημαντικές συζητήσεις στις Βρυξέλλες, η καταπολέμηση της παράνομης αλιείας λαμβάνει επίσης τη μορφή πολύ συγκεκριμένων δράσεων επί τόπου . Ένα πρόσφατο παράδειγμα συνέβη στη Φουερτεβεντούρα, όπου η Πολιτοφυλακή κατέσχεσε λίγο πάνω από 126 κιλά ερυθρού τόνου (Thunnus thynnus) που φέρεται να αλιεύτηκε παράνομα και προοριζόταν, σύμφωνα με τα στοιχεία, για παράνομη πώληση.
Τα γεγονότα έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια προληπτικής επιχείρησης επιτήρησης στην ανατολική ακτή του νησιού. Σε ένα δύσκολο στην πρόσβαση χωματόδρομο κοντά στην ακτογραμμή, οι αστυνομικοί εντόπισαν ένα SUV του οποίου την παρουσία θεώρησαν ύποπτη. Αφού ταυτοποίησαν το όχημα και εξέτασαν το εσωτερικό του, βρήκαν μεγάλα κομμάτια φρεσκοκομμένου τόνου , μαζί με μαχαίρια και επαγγελματικά εργαλεία κοπής - υλικό που συνδέεται σαφώς με την αλιεία βαθέων υδάτων.
Οι επιβαίνοντες του οχήματος παραδέχτηκαν ότι έπιασαν το ψάρι λίγες ώρες νωρίτερα, αλλά δεν μπορούσαν να επιδείξουν την απαιτούμενη άδεια για ερασιτεχνική αλιεία αυτού του είδους. Ο ερυθρός τόνος υπόκειται σε αυστηρό διεθνές σύστημα ποσοστώσεων και εποχών ακριβώς λόγω της ευαλωτότητάς του, και οποιαδήποτε αλίευση εκτός αυτού του πλαισίου ή χωρίς έγγραφα συνιστά σοβαρό παράπτωμα.
Η σοβαρότητα της υπόθεσης επιδεινώνεται από τις ενδείξεις ότι το ψάρι προοριζόταν για εμπορική διανομή , κάτι που απαγορεύεται αυστηρά στην ερασιτεχνική αλιεία. Η εισαγωγή αλιευμάτων αυτού του μεγέθους στην αγορά χωρίς υγειονομικούς ελέγχους ή ιχνηλασιμότητα συνιστά αθέμιτο ανταγωνισμό έναντι των φορέων εκμετάλλευσης που συμμορφώνονται με τους κανονισμούς και ενέχει πιθανό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.
Μετά την ανακάλυψη, η Πολιτοφυλακή μετέφερε το κρέας τόνου σε επίσημες εγκαταστάσεις για ακριβή ζύγιση —126,15 κιλά— και το προϊόν τέθηκε υπό διοικητική κράτηση εν αναμονή της απόφασης της αρμόδιας αρχής σχετικά με την τελική του διάθεση και το ύψος τυχόν προστίμων. Συνολικά, αναφέρθηκαν εννέα διοικητικές παραβάσεις, οι οποίες εμπίπτουν σε ένα πλαίσιο κυρώσεων στο οποίο τα πρόστιμα για θαλάσσια αλιεία μπορούν να κυμαίνονται από μέτρια ποσά έως 300.000 ευρώ σε περιπτώσεις που θεωρούνται πολύ σοβαρές.
Οι αρχές υπενθυμίζουν στο κοινό ότι η αλιεία τόνου στα Κανάρια Νησιά είναι μια από τις δραστηριότητες που παρακολουθούνται στενότερα από την Πολιτοφυλακή και την Seprona (Υπηρεσία Προστασίας της Φύσης), ακριβώς λόγω της υψηλής περιβαλλοντικής και οικονομικής ευαισθησίας της. Το μήνυμα είναι σαφές: η παράνομη δράση δεν σημαίνει μόνο την απώλεια των ψαριών και του χρησιμοποιούμενου εξοπλισμού, αλλά και άμεσο αντίκτυπο στη βιωσιμότητα των θαλάσσιων πόρων και οικονομικό κόστος που μπορεί να είναι καταστροφικό για όσους διακινδυνεύουν να παραβιάσουν τους κανονισμούς.
Διεθνής επιτήρηση: έλεγχος ξένων στόλων και πίεση στο μίλι 201
Η ανησυχία για την παράνομη αλιεία δεν είναι μοναδική στην Ευρώπη. Στον Νότιο Ατλαντικό, για παράδειγμα, η πίεση από ξένους στόλους που δραστηριοποιούνται σε μακρινά ύδατα κοντά στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) της Αργεντινής έχει καταστεί ύψιστη προτεραιότητα για τις αρχές της χώρας. Εκεί, η θέα εκατοντάδων φώτων πλοίων στο λεγόμενο 201ο μίλι - ακριβώς πέρα από το όριο δικαιοδοσίας - έχει γίνει συνηθισμένη, ειδικά λόγω της δραστηριότητας των καλαμαριών που στοχεύουν τα καλαμάρια Illex.
Ωστόσο, πρόσφατες αναλύσεις προειδοποιούν για ένα ίσως λιγότερο ορατό αλλά στρατηγικά σημαντικό φαινόμενο: τη συνεχή αύξηση των ξένων μηχανότρατων στην περιοχή που γειτνιάζει με την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) της Αργεντινής. Αυτά τα σκάφη, λιγότερο επιλεκτικά από τα καλαμάρια, όχι μόνο αλιεύουν καλαμάρια αλλά και διασυνοριακά είδη όπως ο μπακαλιάρος και ο μπακαλιάρος, τα οποία έχουν σημαντική εμπορική αξία για τον στόλο της Αργεντινής και των οποίων τα αποθέματα διαχειρίζονται εντός της εθνικής δικαιοδοσίας μέσω σχεδίων διαχείρισης και επιστημονικής παρακολούθησης.
Σύμφωνα με έρευνες που επικαλούνται ειδικοί στον ναυτιλιακό έλεγχο, ο αριθμός των μηχανότρατων που αλιεύουν πέραν του ορίου των 201 μιλίων αυξήθηκε κατά περίπου 70% μεταξύ 2020 και 2026. Επιπλέον, έχει εντοπιστεί σημαντική συγκέντρωση εταιρειών και χρήση σημαιών ευκαιρίας . Σχεδόν το ήμισυ του στόλου αναφέρεται ότι συνδέεται με κινεζικές εταιρείες, οι οποίες συχνά λειτουργούν με νηολόγια από χώρες όπως το Βανουάτου, η Τανζανία ή η Κένυα. Αναφέρονται επίσης ισπανικές εταιρείες που λειτουργούν με τη δική τους σημαία ή με νηολόγια που σχετίζονται με τα Νησιά Φώκλαντ, μια κατάσταση που η Αργεντινή δεν αναγνωρίζει ως κυρίαρχο έδαφος.
Ένα από τα πιο ανησυχητικά ζητήματα είναι η αύξηση των υπερβολικών προσεγγίσεων και των ύποπτων εισβολών στα χωρικά ύδατα της Αργεντινής κατά τη διάρκεια ελιγμών που συνάδουν με την αλιευτική δραστηριότητα: αλλαγές πορείας, ανάσυρση διχτυών ή ύποπτα πρότυπα πλοήγησης. Για να αντιμετωπίσει αυτήν την πρόκληση, η Ναυτική Νομαρχία της Αργεντινής έχει ενισχύσει τα συστήματα επιτήρησής της με ψηφιακά στοιχεία, δεδομένα AIS, δορυφορικές εικόνες και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης ικανά να ερμηνεύουν ασυνήθιστη συμπεριφορά σε σχεδόν πραγματικό χρόνο.
Σε αυτό το πλαίσιο, έχουν εγκριθεί ειδικοί κανονισμοί που καθορίζουν τεχνικές παραμέτρους για τον εντοπισμό ταχυτήτων, διαδρομών και συμπεριφορών πλοήγησης που συνάδουν με πιθανή παράνομη αλιεία εντός της ΑΟΖ. Αυτές οι «θαλάσσιες πληροφορίες» έχουν επιτρέψει την επιβολή κυρώσεων σε ύποπτες μηχανότρατες, όπως ορισμένα σκάφη που φέρουν σημαία Βανουάτου, βάσει ενδελεχούς ανάλυσης των ηλεκτρονικών τους τροχιών, ακόμη και χωρίς φυσική επιβίβαση σε όλα τα εμπλεκόμενα σκάφη.
Ο πολλαπλασιασμός των σημαιών ευκαιρίας περιπλέκει περαιτέρω την παρακολούθηση. Οι συχνές αλλαγές ονόματος και σημαίας, η χειραγώγηση ή η σκόπιμη διακοπή λειτουργίας των συστημάτων AIS και οι αδιαφανείς εταιρικές δομές δυσχεραίνουν την παρακολούθηση πλοίων και εταιρειών. Παρόλο που ορισμένες από αυτές τις δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα σε διεθνή ύδατα, η χρήση εργαλείων όπως οι τράτες βυθού εγείρει πρόσθετες ανησυχίες σχετικά με τις πιθανές επιπτώσεις τους σε ευάλωτα οικοσυστήματα και είδη που σχετίζονται με την εκτεταμένη υφαλοκρηπίδα.
Το μήνυμα από αυτές τις εκθέσεις είναι ότι ο σύγχρονος ναυτιλιακός έλεγχος δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά στη φυσική παρουσία περιπολικών σκαφών ή σε περιστασιακούς ελέγχους εγγράφων. Σήμερα, είναι απαραίτητο να ανακατασκευάζονται οι διαδρομές, να ερμηνεύονται τα πρότυπα συμπεριφοράς και να προβλέπονται παράνομες δραστηριότητες μέσω της διασταύρωσης μεγάλων όγκων δεδομένων - κάτι που αρχίζει επίσης να εφαρμόζεται και σε άλλες περιοχές του κόσμου.
Παγκόσμια αντίδραση: αυστηρότερα νομικά πλαίσια και ηλεκτρονικά συστήματα ιχνηλασιμότητας
Παράλληλα με τις εξελίξεις στην Ευρώπη και τη Νότια Αμερική, αρκετές ασιατικές χώρες εντείνουν τις προσπάθειές τους για τον περιορισμό της παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας και την αντιμετώπιση των απαιτήσεων των μεγάλων διεθνών αγορών. Οι κυβερνήσεις και οι περιφερειακές αρχές ενισχύουν τη νομοθεσία τους, δημιουργώντας εθνικές επιτροπές υψηλού επιπέδου κατά της παράνομης αλιείας και αναπτύσσοντας ηλεκτρονικά συστήματα για την στενή παρακολούθηση της δραστηριότητας των δικών τους στόλων.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι δομές αναφέρονται απευθείας στον πρωθυπουργό ή τους αντιπροέδρους της κυβέρνησης και συγκεντρώνουν εκπροσώπους από βασικά υπουργεία: Άμυνας, Δημόσιας Ασφάλειας, Εξωτερικών, Δικαιοσύνης, Οικονομικών, Βιομηχανίας και Εμπορίου, καθώς και από υπηρεσίες επιθεώρησης και παράκτιες επαρχιακές αρχές. Η κύρια λειτουργία τους είναι να συμβουλεύουν για σημαντικές στρατηγικές αποφάσεις, να συντονίζουν τους διάφορους εμπλεκόμενους τομείς και να διασφαλίζουν ότι οι λύσεις που υιοθετούνται συμμορφώνονται με τις διεθνείς συμφωνίες και πρακτικές.
Μεταξύ των μέτρων που εφαρμόζονται είναι η αναθεώρηση και η ενίσχυση των νομικών πλαισίων για το κλείσιμο τυχόν κενών που μπορούν να εκμεταλλευτούν η παράνομη αλιεία, η αυστηρότερη ρύθμιση των συστημάτων παρακολούθησης σκαφών (VMS) και η μεταχείριση των σκαφών που απενεργοποιούν ή χειρίζονται αυτές τις συσκευές ή που λειτουργούν χωρίς άδειες, χωρίς εγγραφή ή εκτός των τρεχουσών λειτουργικών απαιτήσεων.
Σε τοπικό επίπεδο, πολλές περιφερειακές κυβερνήσεις απαιτούν όλα τα σκάφη να είναι σωστά καταχωρημένα και σηματοδοτημένα, παρακολουθώντας στενά τα σημεία πρόσδεσης, καταγράφοντας τα σκάφη που δεν πληρούν τις απαιτήσεις και απαγορεύοντάς τους κατηγορηματικά να βγαίνουν για ψάρεμα. Ταυτόχρονα, αναπτύσσονται προγράμματα επαγγελματικής επανεκπαίδευσης για τους αλιείς που επηρεάζονται από μειώσεις του στόλου ή αλλαγές στη χρήση των σκαφών, προκειμένου να αποτραπεί η οικονομική πίεση που θα τους ωθήσει πίσω στην παράνομη αλιεία.
Μια άλλη βασική πρωτοβουλία είναι η χρήση ηλεκτρονικών συστημάτων τεκμηρίωσης αλιευμάτων, όπως οι πλατφόρμες eCDT, τα οποία επιτρέπουν την ηλεκτρονική διαχείριση της έκδοσης πιστοποιητικών προέλευσης για τα θαλασσινά προϊόντα και τον κεντρικό έλεγχο της εισόδου και εξόδου των πλοίων από τα λιμάνια. Σε ορισμένες επαρχίες, το ποσοστό χρήσης αυτών των εργαλείων έχει ήδη φτάσει σχεδόν το 100% μεταξύ των μεγαλύτερων σκαφών, διευκολύνοντας την απόδειξη της νόμιμης προέλευσης των αλιευμάτων σε απαιτητικές αγορές όπως η ευρωπαϊκή.
Παράλληλα με την ενίσχυση των κανονισμών, πολλαπλασιάζονται οι πρωτοβουλίες κατάρτισης και ευαισθητοποίησης που απευθύνονται στους ίδιους τους αλιείς . Για παράδειγμα, έχουν οργανωθεί δοκιμαστικές δίκες βασισμένες σε πραγματικές περιπτώσεις παράνομης εκμετάλλευσης θαλάσσιων πόρων σε ξένα ύδατα, στις οποίες εξηγούνται οι κυρώσεις που μπορούν να επιβληθούν σε όσους αποσυνδέουν τα συστήματα παρακολούθησης, αλλοιώνουν την αναγνώριση σκαφών ή συμμετέχουν σε οργανωμένες παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες εκτός εθνικής δικαιοδοσίας.
Αυτές οι ασκήσεις, οι οποίες φέρνουν σε επαφή αλιείς και κατοίκους παράκτιων κοινοτήτων, χρησιμεύουν για να καταδείξουν άμεσα τις νομικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της ΠΛΑ αλιείας. Οι αρχές χρησιμοποιούν αυτά τα φόρουμ για να τονίσουν ότι η συμμόρφωση με τους κανονισμούς και η διατήρηση της καλής φήμης ως χώρα εξαγωγής αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διατήρηση της πρόσβασης σε βασικές αγορές και την αποφυγή περιοριστικών μέτρων από διεθνείς οργανισμούς.
Το μωσαϊκό δράσεων που παρατηρούνται στην Ευρώπη, τη Νότια Αμερική και την Ασία αντικατοπτρίζει ένα σενάριο στο οποίο η παράνομη αλιεία γίνεται αντιληπτή ως οριζόντια απειλή : υπονομεύει τη βιωσιμότητα των αλιευτικών πεδίων, στρεβλώνει τον ανταγωνισμό, τροφοδοτεί τις υπόγειες οικονομίες και θέτει υπό αμφισβήτηση την κυριαρχία των κρατών επί των υδάτων τους. Εν μέσω εκκλήσεων για ισχυρότερη δράση από τις Βρυξέλλες, επιχειρήσεων επιβολής του νόμου σε μέρη όπως η Φουερτεβεντούρα, εντατικής επιτήρησης σε σημεία αιχμής όπως το 201ο μίλι και εφαρμογής σύνθετων ηλεκτρονικών συστημάτων ιχνηλασιμότητας, η καταπολέμηση της ΠΛΑ αλιείας κινείται προς ένα μοντέλο που βασίζεται σε περισσότερα δεδομένα, μεγαλύτερο συντονισμό και λιγότερο χώρο για αδιαφάνεια στη θάλασσα.
